Editör Notu
Bir öğrencinin düşük not alması, soruları yanlış çözmesi veya belirli bir derste zorlanması bize önemli bir şey söyler: Ortada incelenmesi gereken bir sonuç vardır.
Ancak sonuç ile neden aynı şey değildir.
Bu makale; ölçme-değerlendirme, geri bildirim, ön öğrenmeler, hata analizi ve bireyselleştirilmiş öğretim ilkeleri doğrultusunda, öğrencinin akademik eksiklerinin nasıl değerlendirilmesi gerektiğini açıklamak amacıyla hazırlanmıştır.
Çünkü doğru eğitim planının ilk adımı daha fazla ders vermek değil, öğrencinin gerçekten neye ihtiyacı olduğunu anlamaktır.
Akademik Eksik Nedir?
Kısa cevap: Akademik eksik, öğrencinin belirli bir bilgi, kazanım veya beceriyi beklenen düzeyde öğrenememesi ya da öğrendiği bilgiyi gerektiği yerde kullanamamasıdır.
Ancak burada önemli bir ayrım vardır.
Bir sorunun yanlış yapılması, öğrencinin mutlaka o konuyu bilmediği anlamına gelmez.
Öğrenci;
konuyu bilmiyor olabilir,
önceki bir kazanımda eksik olabilir,
soruyu yanlış okuyabilir,
bilgiyi yeni bir probleme aktaramayabilir,
yanlış çözüm stratejisi kullanabilir,
işlem hatası yapabilir,
zamanını yönetemeyebilir.
Sonuç aynıdır:
Soru yanlış yapılmıştır.
Fakat nedenler birbirinden tamamen farklıdır.
Bu nedenle akademik analizde temel ilke şudur:
Yanlış cevap teşhis değildir; teşhise ulaşmak için kullanılan verilerden biridir.
Düşük Not Akademik Eksik Anlamına Gelir mi?
Her zaman değil.
Bir öğrencinin sınavdan düşük not alması akademik bir problemin işareti olabilir.
Fakat yalnızca sınav puanına bakarak problemin ne olduğunu söylemek mümkün değildir.
Örneğin aynı matematik sınavından 50 alan iki öğrenci düşünelim.
Birinci öğrenci temel kavramları bilmiyor olabilir.
İkinci öğrenci konuları biliyor ancak yeni nesil sorularda bilgiyi kullanmakta zorlanıyor olabilir.
İkisinin notu aynıdır.
Fakat ihtiyaçları farklıdır.
Birinci öğrenciye temel kazanımlara yönelik çalışma gerekirken ikinci öğrenci için problem çözme, yorumlama ve bilgi transferi üzerine çalışmak daha anlamlı olabilir.
Bu nedenle:
Aynı sonuç = Aynı problem
değildir.
Akademik Eksikler Neden Doğru Tespit Edilmelidir?
Çünkü yanlış teşhis, doğru uygulanmış olsa bile yanlış bir eğitim planına yol açabilir.
Öğrencinin temelinde eksik varsa yalnızca güncel konuları anlatmak problemi çözmeyebilir.
Öğrenci konuyu biliyor fakat soru çözme stratejilerinde zorlanıyorsa tekrar tekrar konu anlatmak zaman kaybettirebilir.
Öğrenci nasıl çalışacağını bilmiyorsa yalnızca daha fazla kaynak vermek iş yükünü artırabilir.
Dolayısıyla eğitimde şu sıra korunmalıdır:
Belirti → Veri → Neden → İhtiyaç → Plan → Uygulama → Ölçme
Planlama, teşhisten önce gelmemelidir.
Akademik Eksikler Nasıl Tespit Edilir?
Nitelikli bir akademik analiz tek bir sınavdan veya tek bir gözlemden oluşmamalıdır.
Farklı verilerin birlikte değerlendirilmesi daha sağlıklı sonuç verir.
1. Öğrencinin Mevcut Performansı İncelenir
İlk aşamada öğrencinin mevcut durumu anlaşılmaya çalışılır.
Bunun için;
okul sınavları,
deneme sınavları,
ödevler,
çözülen sorular,
öğretmen gözlemleri
ve gerektiğinde seviye belirleme çalışmaları
birlikte değerlendirilebilir.
Amaç yalnızca öğrencinin kaç doğru yaptığı değildir.
Doğru ve yanlışların nasıl dağıldığını anlamaktır.
2. Kazanım Bazlı Analiz Yapılır
“Matematiği kötü.”
ifadesi eğitim planı oluşturmak için fazla geneldir.
Matematiğin hangi bölümünde?
Hangi kazanımda?
Hangi soru türünde?
Öğrenci bir ünitenin bazı bölümlerini öğrenmiş, bazı bölümlerinde zorlanıyor olabilir.
Bu nedenle analiz mümkün olduğunca genelden özele ilerlemelidir.
Örneğin:
Matematik → Cebir → Denklem → Denklem kurma → Problemden denklem oluşturma
Bu noktaya geldiğimizde öğretmenin müdahalesi çok daha hedefli hâle gelir.
3. Ön Öğrenmeler Kontrol Edilir
Öğrenme büyük ölçüde önceki bilgilerin üzerine kurulur.
Özellikle matematik ve fen bilimleri gibi hiyerarşik yapıya sahip alanlarda eski bir eksik, yıllar sonra farklı bir konuda ortaya çıkabilir.
Örneğin öğrenci oran-orantıda zorlanıyor olabilir.
Ancak gerçek problem oran-orantı olmayabilir.
Kesirler veya temel işlem becerilerindeki eksiklik yeni konuyu öğrenmesini engelliyor olabilir.
Bu durumda yalnızca güncel konuya çalışmak semptomla uğraşmak olur.
Nitelikli analiz şu soruyu sorar:
“Öğrencinin zorlandığı yer burası; peki problem gerçekten burada mı başladı?”
4. Yanlış Cevaplar Sınıflandırılır
Bütün yanlışlar aynı değildir.
Bir öğrencinin yanlışlarını belirli kategoriler altında değerlendirmek önemli bilgiler sağlayabilir.
Bilgi eksikliği
Öğrenci gerekli bilgiyi bilmiyordur.
Kavram yanılgısı
Öğrenci bilgiyi öğrenmiştir ancak yanlış bir zihinsel model geliştirmiştir.
İşlem hatası
Yöntemi bilmesine rağmen hesaplama sırasında hata yapmıştır.
Soru okuma veya yorumlama hatası
Bilgiyi bilir fakat sorunun ne istediğini doğru belirleyemez.
Strateji hatası
Problemi anlamasına rağmen uygun çözüm yolunu seçemez.
Bilgiyi transfer edememe
Öğrendiği bilgiyi farklı bağlamdaki bir soruya uygulamakta zorlanır.
Bu ayrım yapılmadığında bütün yanlışlara aynı çözüm uygulanabilir:
“Daha fazla soru çöz.”
Oysa her hata türü aynı müdahaleyi gerektirmez.
5. Öğrencinin Çözüm Süreci Gözlemlenir
Bir öğrencinin yalnızca cevap kâğıdına bakmak bazen yeterli değildir.
Öğrencinin soruyu çözerken nasıl düşündüğünü görmek gerekir.
Nereden başladı?
Sorunun hangi bilgisini kullandı?
Nerede durdu?
Neden o işlemi seçti?
Yanlışını fark etti mi?
Alternatif çözüm düşündü mü?
Özellikle birebir eğitim ortamında öğretmen için önemli avantajlardan biri budur.
Sonucu değil, düşünme sürecini gözlemleyebilmek.
6. Öğrenciye “Nasıl Düşündün?” Sorusu Sorulur
Akademik analizde öğretmenin en güçlü araçlarından biri bazen test değil, doğru sorudur.
Öğrenci yanlış yaptığında hemen çözümü göstermek yerine:
“Burada ne düşündün?”
“Neden bu işlemi yaptın?”
“Bu bilgiyi nereden çıkardın?”
“Başka nasıl çözebilirdik?”
gibi sorular öğrencinin zihinsel sürecini görünür hâle getirebilir.
Çünkü öğrencinin yaptığı işlem bize ne yaptığını, açıklaması ise çoğu zaman neden yaptığını gösterir.
7. Tek Bir Sonuca Değil, Örüntüye Bakılır
Bir öğrencinin bir soruda işlem hatası yapması normal olabilir.
Ancak benzer hatayı sürekli tekrarlıyorsa bu artık incelenmesi gereken bir örüntüdür.
Bu nedenle akademik analiz tek bir yanlış üzerinden kesin hüküm vermemelidir.
Şu soruya bakmalıdır:
Bu hata tekrar ediyor mu?
Örneğin öğrenci sürekli;
negatif sayılarda,
uzun problem metinlerinde,
grafik yorumlamada
veya zaman baskısı altında
zorlanıyorsa tekrar eden davranış bize problemin yapısı hakkında daha güçlü bilgi verir.
8. Çalışma Alışkanlıkları da İncelenir
Her akademik problem bilgi eksikliğinden kaynaklanmaz.
Öğrenci konuyu öğrenmiş olabilir fakat;
düzensiz çalışıyor,
yanlış tekrar yapıyor,
yalnızca kolay sorular çözüyor,
yanlışlarını incelemiyor,
plansız kaynak değiştiriyor
veya öğrendiğini tekrar etmiyor olabilir.
Bu durumda yalnızca konu anlatmak gerçek probleme müdahale etmeyebilir.
Bazen öğrencinin ihtiyacı daha fazla bilgi değil, daha doğru çalışma biçimidir.
9. Öğrencinin Mevcut Seviyesi ile Hedefi Karşılaştırılır
Akademik eksik mutlak bir kavram değildir.
Bir öğrencinin mevcut performansı okul başarısı için yeterli olabilir ancak hedeflediği lise veya üniversite için yeterli olmayabilir.
Bu nedenle analizde iki nokta birlikte değerlendirilmelidir:
Şu anda neredeyiz?
ve
Nereye ulaşmak istiyoruz?
Bu iki nokta arasındaki mesafe eğitim planının kapsamını belirlemeye yardımcı olur.
10. Analiz Sonucunda Önceliklendirme Yapılır
Bir öğrencide çok sayıda eksik bulunabilir.
Hepsine aynı anda müdahale etmek doğru olmayabilir.
Bazı eksikler diğer öğrenmelerin temelidir.
Bazıları ise daha sınırlı etkiye sahiptir.
Bu nedenle iyi analiz yalnızca:
“Eksikler bunlar.”
demez.
Aynı zamanda:
“Önce buradan başlamalıyız.”
diyebilmelidir.
İşte analiz ile eğitim planı arasındaki bağlantı burada kurulur.
Seviye Tespit Sınavı Tek Başına Yeterli midir?
Hayır.
Seviye belirleme sınavları değerli veri sağlayabilir.
Ancak tek başına öğrencinin bütün öğrenme sürecini açıklamaz.
Test bize öğrencinin hangi soruları doğru veya yanlış yaptığını gösterebilir.
Fakat bazı durumlarda neden yanlış yaptığını göstermez.
Bu nedenle daha güçlü değerlendirme:
Test sonucu + öğrenci çözüm süreci + hata analizi + öğretmen gözlemi + öğrenci görüşmesi
gibi farklı veri kaynaklarının birlikte değerlendirilmesiyle yapılabilir.
Deneme Sınavı Sonuçları Nasıl Okunmalıdır?
Deneme sınavında yalnızca net sayısına bakmak önemli bilgilerin kaybolmasına neden olabilir.
Örneğin öğrencinin matematik neti 12 olabilir.
Fakat bu 12 netin arkasında farklı tablolar bulunabilir.
Öğrenci bazı konuları hiç bilmiyor olabilir.
Bütün konuları biliyor fakat süre yetiştiremiyor olabilir.
Zor soruları çözüp kolay sorularda dikkatsizlik yapıyor olabilir.
Belirli soru türlerinde sürekli hata yapıyor olabilir.
Dolayısıyla:
Net sonuçtur. Hata dağılımı ise sonucun nedenini anlamamıza yardım eder.
Akademik Analiz ile Etiketleme Arasındaki Fark
Bu ayrım özellikle çocuklar açısından önemlidir.
“Matematiği kötü.”
“Sayısalı yok.”
“Dikkatsiz çocuk.”
“Türkçesi zayıf.”
gibi ifadeler analiz değildir.
Bunlar öğrenciyi tanımlayan etiketlere dönüşebilir.
Nitelikli analiz kişiyi değil, öğrenme davranışını tanımlar.
“Kesirlerle işlem yaparken ortak payda oluşturmada zorlanıyor.”
ifadesi üzerinde çalışılabilir bir bilgidir.
“Matematiği kötü.”
ifadesi ise eğitim planı oluşturmaz.
Bu nedenle iyi analiz öğrencinin kim olduğunu değil, hangi becerinin geliştirilmesi gerektiğini açıklar.
Akademik Eksikler Ne Sıklıkla Yeniden Değerlendirilmelidir?
Analiz yalnızca eğitimin başında yapılan bir işlem değildir.
Öğrenci geliştikçe tablo değişir.
Bazı eksikler kapanır.
Yeni ihtiyaçlar ortaya çıkar.
Öğrencinin çalışma biçimi değişebilir.
Bu nedenle süreç:
Analiz → Plan → Uygulama → Ölçme → Yeniden Analiz
şeklinde devam etmelidir.
Eğitimde ilk plan son plan olmak zorunda değildir.
Akademik Eksik Bulunduğunda Hemen Özel Ders Alınmalı mı?
Her zaman değil.
Analizin amacı öğrenciyi mutlaka özel derse yönlendirmek değildir.
Bazen öğrencinin;
daha düzenli çalışması,
okul öğretmeninden destek alması,
doğru kaynak kullanması,
çalışma yöntemini değiştirmesi
yeterli olabilir.
Bazı durumlarda ise bireysel akademik destek anlamlı hâle gelebilir.
Bu nedenle doğru sıra:
Önce ihtiyacı belirlemek, sonra uygun desteğe karar vermektir.
Özel ders bir teşhis değildir.
İhtiyaç varsa kullanılabilecek eğitim araçlarından biridir.
Veliler Çocuklarının Akademik Eksiklerini Nasıl Anlayabilir?
Velinin öğretmen gibi davranması gerekmez.
Ancak bazı değişimleri gözlemlemek değerlidir.
Örneğin öğrenci;
çalışmasına rağmen aynı konularda sürekli zorlanıyorsa,
aynı hata türlerini tekrarlıyorsa,
önceden bildiği konularda giderek zorlanıyorsa,
ders çalışırken sürekli yardıma ihtiyaç duyuyorsa,
ödev yapıyor fakat sınav performansına yansıtamıyorsa,
belirli derslerden kaçınmaya başladıysa
daha ayrıntılı değerlendirme gerekebilir.
Burada amaç evde teşhis koymak değildir.
Doğru soruyu fark etmektir.
Bilimsel Açıdan Neden “Doğru Teşhis” Önemlidir?
Öğretimin etkili olabilmesi için öğrencinin mevcut bilgisinin anlaşılması, öğrenme sürecinin izlenmesi ve elde edilen bilgilerin sonraki öğretim kararlarında kullanılması önemlidir.
Biçimlendirici değerlendirme yaklaşımının temel mantığı da yalnızca öğrenciye puan vermek değil, öğrencinin mevcut durumuna ilişkin veriyi sonraki öğretimi düzenlemek için kullanmaktır.
Benzer şekilde nitelikli geri bildirim, öğrencinin mevcut performansı ile hedeflenen öğrenme arasındaki farkı anlamlandırmasına yardımcı olur.
Bu nedenle akademik değerlendirme eğitimin sonunda yapılan bir kontrol değil, öğretimin yönünü belirleyen bir araç olarak düşünülmelidir.
Akademik Analizden Sonra Ne Yapılmalıdır?
Analiz sonucunda üç temel soru cevaplanmalıdır:
1. Öğrenci şu anda nerede?
2. Nereye ulaşması gerekiyor?
3. Aradaki farkı kapatmak için ne yapılmalı?
Bu sorular cevaplandığında kişiye özel eğitim planının temeli oluşur.
Örneğin plan;
temel kazanımlara dönüş,
belirli konu çalışmaları,
soru çözme stratejileri,
düzenli tekrar,
hata defteri,
deneme analizi
ve ölçme aralıkları
gibi farklı bileşenlerden oluşabilir.
Burada önemli olan planın hazır bir şablondan değil, analizin sonucundan doğmasıdır.
Saruhan Kurs’ta Akademik Analize Nasıl Yaklaşıyoruz?
Saruhan Kurs’taki birebir eğitim yaklaşımımızın ilk aşaması Analiz Et adımıdır.
Çünkü öğrenci hakkında yeterli bilgi sahibi olmadan doğru eğitim planının oluşturulamayacağını düşünüyoruz.
Eğitim sürecimizi:
Analiz Et → Planla → %100 Birebir Uygula → Ödev ve Takip → Veli Bilgilendirme
şeklinde ele alıyoruz.
Analizin amacı öğrencinin eksiklerini sıralamak değildir.
Amaç;
hangi ihtiyacın öncelikli olduğunu,
hangi noktadan başlanması gerektiğini
ve öğrencinin hedefi için nasıl bir yol izlenebileceğini
belirlemektir.
Bu nedenle analiz bizim için eğitimin öncesinde yapılan ayrı bir işlem değil, eğitimin yönünü belirleyen ilk adımdır.
Sık Sorulan Sorular
Akademik eksik nasıl anlaşılır?
Sınav sonuçları, kazanım bazlı performans, hata türleri, öğrencinin çözüm süreci ve çalışma alışkanlıkları birlikte değerlendirilerek anlaşılabilir.
Düşük not her zaman konu eksiği midir?
Hayır. Düşük not bilgi eksikliği dışında soru yorumlama, işlem hatası, çalışma yöntemi veya zaman yönetimi gibi farklı nedenlerden kaynaklanabilir.
Seviye tespit sınavı yeterli midir?
Tek başına her zaman yeterli değildir. Test sonuçlarının hata analizi ve öğretmen gözlemi gibi farklı bilgilerle desteklenmesi daha sağlıklı olabilir.
Öğrencinin eski konularına dönmek gerekir mi?
Mevcut problemin kaynağı geçmiş kazanımlardaki eksiklikse evet. Ancak bu karar analiz sonucunda verilmelidir.
Akademik analiz ne zaman yapılmalıdır?
Eğitim sürecinin başlangıcında yapılması değerlidir; ancak öğrencinin gelişimine göre belirli aralıklarla yeniden değerlendirilmelidir.
Çocuğun özel derse ihtiyacı analiz sonucunda anlaşılabilir mi?
Analiz bu karar için önemli veri sağlar. Ancak her akademik eksik özel ders gerektirmez; uygun destek ihtiyacın niteliğine göre belirlenmelidir.
Kısa Özet
• Düşük not bir sonuçtur; tek başına teşhis değildir.
• Aynı notu alan iki öğrencinin problemi farklı olabilir.
• Akademik analiz kazanım bazında yapılmalıdır.
• Ön öğrenmeler mutlaka değerlendirilmelidir.
• Yanlış cevaplar hata türlerine göre incelenmelidir.
• Öğrencinin yalnızca cevabı değil, düşünme süreci de gözlemlenmelidir.
• Tek bir hatadan değil, tekrar eden örüntülerden sonuç çıkarılmalıdır.
• Çalışma alışkanlıkları da akademik analizin parçasıdır.
• Analiz sonucunda eksikler önceliklendirilmelidir.
• Eğitim planı analizin sonucundan doğmalıdır.
???????? Saruhan Hoca’nın Görüşü
Eğitimde çoğu zaman öğrencinin sonucunu görür, nedenini bildiğimizi düşünürüz.
Not düştüyse konu eksiği vardır.
Soru yanlışsa yeterince çalışmamıştır.
Net artmıyorsa daha fazla soru çözmesi gerekir.
Oysa bunların her biri bir ihtimaldir.
Teşhis değildir.
Bir öğrencinin yaptığı yanlış bize yalnızca bir şeylerin yolunda gitmediğini gösterebilir. Eğitimin görevi ise o yanlışın arkasında ne olduğunu anlamaktır.
Çünkü aynı yanlış, iki farklı öğrencide iki farklı nedenle ortaya çıkabilir.
Biri bilmiyordur.
Diğeri biliyor fakat kullanamıyordur.
Birinin bugünkü konuda eksiği vardır.
Diğerinin problemi yıllar önce öğrenemediği bir kazanımdan başlamıştır.
Bu nedenle öğrenciyi yalnızca sonucuyla değerlendirdiğimizde, bazen doğru problemi yanlış yerde ararız.
Ve yanlış yerde aranan probleme verilen destek ne kadar iyi olursa olsun, beklenen değişimi oluşturmayabilir.
Bana göre akademik analizin gerçek değeri burada ortaya çıkar.
Analiz öğrencinin eksiklerini bulmak için yapılan bir sınav değildir.
Öğrencinin öğrenmesini anlamaya çalışma biçimidir.
Doğru analiz bize yalnızca öğrencinin neyi bilmediğini söylemez.
Neden zorlandığını, nereden başlamamız gerektiğini ve hangi desteğin gerçekten anlamlı olabileceğini de gösterir.
Bu yüzden eğitimde en önemli sorulardan biri:
“Bu öğrenciye ne anlatalım?”
değildir.
Önce şunu sormalıyız:
“Bu öğrencinin gerçekten neye ihtiyacı var?”
Çünkü doğru planın başlangıç noktası ders programı değil, öğrencinin kendisidir.
Eğitim, öğrencinin yanlışına cevap vermekle değil; o yanlışın nedenini anlayabilmekle başlar.
İşte gerçek eğitim de tam olarak budur.
Yararlanılan Kaynaklar
• Education Endowment Foundation – Feedback
• Education Endowment Foundation – Metacognition and Self-Regulated Learning
• Black & Wiliam – Assessment and Classroom Learning
• John Hattie – Visible Learning
• OECD – The Nature of Learning
• Millî Eğitim Bakanlığı – öğretim programları ve ölçme-değerlendirme yaklaşımı
İlgili Makaleler
• Özel Ders Nedir? Kimler İçin Gereklidir?
• Birebir Eğitim Nedir? Nasıl Uygulanır ve Neden Etkilidir?
• İyi Bir Özel Ders Nasıl Olmalıdır? 10 Temel Kriter
• Özel Ders Öğretmeni Nasıl Seçilir?
• Özel Ders Kaç Saat Olmalı? Haftalık Ders Planı Nasıl Belirlenir?
Saruhan Kurs
Eğitim Özel İlgi İster.