Editör Notu
Bir öğrenci üç AYT denemesinde sırasıyla şu sonuçları alabilir:
52 net → 61 net → 54 net
Son denemeden çıktığında ilk düşüncesi genellikle şudur:
“Netlerim düştü.”
Ardından daha kaygılı bir soru gelir:
“Geriliyor muyum?”
Oysa tek bir denemede netin düşmesi, öğrencinin akademik seviyesinin aynı ölçüde düştüğünü göstermez.
Çünkü deneme sonucu yalnızca öğrencinin bilgisinden oluşmaz.
Denemenin zorluk düzeyi, soru dağılımı, öğrencinin güçlü ve zayıf olduğu konular, süre kullanımı, yaptığı hata türleri ve o günkü sınav performansı sonucu etkileyebilir.
Bu nedenle AYT netlerini değerlendirirken tek tek sonuçlara değil, sonuçların arkasındaki örüntüye bakmak gerekir.
Net Nedir?
Net, öğrencinin belirli bir sınavdaki doğru ve yanlışlarından elde edilen sonuçtur.
Değerlidir.
Fakat öğrencinin bütün akademik durumunu tek başına açıklamaz.
Aynı öğrenci bugün 60, birkaç gün sonra 54 net yapabilir.
Bu durum altı netlik bilginin birkaç günde kaybolduğu anlamına gelmeyebilir.
Çünkü ölçülen performans ile öğrencinin sahip olduğu akademik yeterlilik tamamen aynı kavram değildir.
Her Deneme Aynı Değildir
AYT denemelerinin zorluk düzeyleri farklı olabilir.
Bir denemede öğrencinin güçlü olduğu konulardan daha fazla soru gelirken başka bir denemede zayıf olduğu alanlar ağırlık kazanabilir.
Soruların:
uzunluğu,
yorum düzeyi,
işlem yükü,
kazanım dağılımı
da değişebilir.
Dolayısıyla iki farklı denemeden alınan ham netleri hiçbir bağlam olmadan karşılaştırmak yanıltıcı olabilir.
Konu Dağılımı Netleri Değiştirebilir
Bir öğrencinin matematikte bazı konuları çok güçlü, bazılarını ise henüz geliştirmekte olduğunu düşünelim.
İlk deneme güçlü olduğu konulara daha fazla ağırlık verirse yüksek net gelebilir.
İkinci denemede eksik olduğu konular yoğunlaşırsa sonuç düşebilir.
Bu durumda öğrencinin birkaç gün içerisinde seviyesi düşmemiştir.
Deneme, öğrencinin başka bir bölgesini ölçmüştür.
Bu nedenle net değişiminin yanında hangi konulardan soru kaybedildiğine de bakılmalıdır.
Yüksek Net Her Zaman Gelişim Göstergesi midir?
Hayır.
Öğrenci kolay bir denemede yüksek net yapmış olabilir.
Emin olmadığı birkaç soruyu doğru tahmin etmiş olabilir.
Güçlü olduğu konular yoğun gelmiş olabilir.
Bu durum yüksek netin değersiz olduğu anlamına gelmez.
Ancak tek bir yüksek sonuçtan:
“Artık bu seviyedeyim.”
sonucuna ulaşmak erken olabilir.
Gerçek gelişim farklı denemelerde tekrar edebilen performansla daha iyi anlaşılır.
Düşük Net Her Zaman Gerileme midir?
Aynı nedenle hayır.
Öğrenci zor bir denemeyle karşılaşmış olabilir.
Normalden fazla işlem hatası yapmış olabilir.
Bir bölümde gereğinden fazla zaman harcamış olabilir.
Birkaç kritik konu aynı denemede karşısına çıkmış olabilir.
Dolayısıyla düşük sonuç önce analiz edilmelidir.
Sonuçtan önce neden.
Net Aralığına Bakmak Daha Anlamlı Olabilir
Öğrencinin son birkaç denemesi:
58
61
57
63
60
ise performansı tek bir rakamdan çok belirli bir bant içerisinde hareket ediyor olabilir.
Bir sonraki denemede 56 gelmesi bütün sistemin bozulduğu anlamına gelmeyebilir.
Benzer şekilde bir kez 68 yapılması da öğrencinin kalıcı seviyesinin artık 68 olduğu anlamına gelmez.
Birden fazla ölçüm birlikte değerlendirildiğinde performansın genel yönü daha görünür hâle gelir.
Tek Deneme Yerine Eğilime Bak
Öğrencinin:
45 → 48 → 51 → 49 → 54 → 55
şeklindeki sonuçları düzenli fakat kusursuz olmayan bir gelişim gösterebilir.
Her denemenin bir öncekinden yüksek olması gerekmez.
Önemli olan daha geniş zaman aralığında performansın hangi yöne hareket ettiğidir.
Gelişim çoğu zaman düz bir çizgi değildir.
Ders Bazında İncele
Toplam AYT neti bazı önemli değişimleri gizleyebilir.
Örneğin öğrencinin toplam neti aynı kalırken:
matematik neti yükselmiş,
fizik düşmüş,
kimya sabit kalmış,
biyoloji yükselmiş
olabilir.
Toplam sonuç değişmemiş görünür.
Fakat öğrencinin akademik profili değişmiştir.
Bu nedenle toplam AYT netinin yanında ders bazındaki hareket de izlenmelidir.
Konu Bazında Daha da Derine İn
Ders bazında analiz bazen yeterli değildir.
“Matematik netim düştü.”
demek yerine:
Hangi sorular gitti?
Trigonometri mi?
Limit mi?
Geometri mi?
İşlem hatası mı?
Süre mi?
sorularına bakıldığında çalışma planı için daha kullanışlı veri elde edilir.
Net bize ne olduğunu söyler.
Analiz ise neden olduğunu anlamamıza yardımcı olur.
Yeni Konular Öğrenirken Net Düşebilir mi?
Olabilir.
Öğrenci yeni öğrendiği konulardaki sorulara artık boş bırakmak yerine müdahale etmeye başlayabilir.
Fakat bilgi henüz yeterince sağlam değilse yanlışlar oluşabilir.
Bu durumda öğrenci akademik olarak ilerliyor olabilir ancak net bunu hemen göstermeyebilir.
Öğrenmenin sınav performansına dönüşmesi zaman alabilir.
Daha Fazla Soru Çözmek Netleri Hemen Artırır mı?
Her zaman değil.
Öğrenci yeni soru türleriyle karşılaştıkça geçici olarak daha fazla hata yapabilir.
Bu kötü bir şey olmak zorunda değildir.
Yeni problemler öğrencinin daha önce fark etmediği eksikleri görünür hâle getirir.
Önemli olan bu hataların sonraki çalışmalarda kullanılmasıdır.
Net Artışı Basamaklı Olabilir
Öğrenci bir süre aynı net bandında kalabilir.
Örneğin haftalar boyunca 50–55 arasında sonuç alabilir.
Bu sırada:
konu eksikleri azalıyor,
işlem becerisi gelişiyor,
yanlışlar değişiyor,
soru deneyimi artıyor
olabilir.
Sonra performans yeni bir banda çıkabilir.
Bu nedenle kısa süreli durağanlık her zaman öğrenmenin durduğu anlamına gelmez.
Bilgi Eksikleri Dalgalanma Yaratabilir
Öğrencinin bazı konuları çok güçlü, bazıları çok zayıfsa netler denemelerin konu dağılımına göre ciddi biçimde değişebilir.
Bu durumda dalgalanmayı azaltmanın yollarından biri bilgi tabanını daha dengeli hâle getirmektir.
Eksik konular azaldıkça farklı denemeler arasındaki performans farkı da azalabilir.
Unutma Netleri Etkileyebilir
Bir konu öğrenilmiş fakat uzun süre kullanılmamışsa öğrenci bilgiyi sınav sırasında hatırlamakta zorlanabilir.
Bu nedenle AYT hazırlığında yalnızca yeni konular ilerletilmemeli, eski öğrenmeler de canlı tutulmalıdır.
Karma sorular,
branş denemeleri,
aktif hatırlama
ve aralıklı tekrar
bu açıdan değerlidir.
Süre Kullanımı Dalgalanmanın Nedeni Olabilir
Bir denemede öğrenci süreyi iyi yönetir.
Diğerinde birkaç zor soruda fazla zaman harcar.
Son bölümde acele eder.
Normalde yapabileceği soruları yanlış yapar veya boş bırakır.
Bu durumda akademik bilgi aynı olmasına rağmen net düşebilir.
Bu nedenle deneme analizinde toplam süre kadar sürenin nasıl dağıtıldığı da incelenmelidir.
Soru Bırakma Davranışı
Öğrenci bazı denemelerde zor soruları zamanında bırakabilir.
Bazılarında ise aynı sorularla uzun süre uğraşabilir.
Bu davranıştaki değişkenlik netlere yansıyabilir.
Sınav stratejisi istikrarlı hâle geldikçe performans da daha öngörülebilir olabilir.
Dikkat Hataları Netleri Dalgalandırabilir
Öğrenci bir denemede hiç işlem hatası yapmazken diğerinde birkaç basit hata yapabilir.
Bu hatalar özellikle toplam soru sayısı sınırlı olduğunda net üzerinde belirgin etki oluşturabilir.
Ancak “dikkatsizlik” ifadesi tek başına yeterli değildir.
Hatalar tekrar ediyorsa hangi davranışın bunlara yol açtığı bulunmalıdır.
Şans Faktörünü Unutma
Öğrenci bazı sorularda iki seçenek arasında kalabilir.
Bir denemede tahminleri doğru çıkar.
Diğerinde yanlış.
Bilgi seviyesi değişmemiştir fakat sonuç değişmiştir.
Bu nedenle özellikle emin olunmadan yapılan doğruların işaretlenmesi yararlı olabilir.
Böylece deneme sonucunun ne kadarının güvenilir performans olduğunu daha iyi görebiliriz.
Doğru Sayısı Aynı Olsa Bile Performans Aynı Olmayabilir
İki denemede de öğrenci 30 doğru yapmış olabilir.
İlkinde bu doğruların büyük bölümünden emindir.
İkincisinde ise altı soruda iki seçenek arasında kalmıştır.
Cevap kâğıdı aynı sonucu gösterebilir.
Fakat ikinci performans daha kırılgandır.
Bu nedenle analiz yalnızca doğru ve yanlış sayılarından oluşmamalıdır.
Deneme Ortamı Önemli mi?
Evet.
Evde:
ara vererek,
telefon yanında,
süreyi esneterek,
sessiz olmayan ortamda
çözülen deneme ile gerçek sınav koşullarına yakın çözülen deneme aynı ölçümü vermeyebilir.
Öğrencinin gelişimini takip etmek için deneme koşullarının mümkün olduğunca tutarlı olması yararlıdır.
Denemeleri Aynı Saatlerde Çözmek Gerekir mi?
Her denemeyi aynı saatte çözmek zorunlu değildir.
Ancak özellikle sınava yaklaşıldığında öğrencinin gerçek sınav saatlerinde nasıl performans gösterdiğini görmesi yararlı olabilir.
Burada amaç katı bir ritüel oluşturmak değil, ölçüm koşullarındaki gereksiz farklılıkları azaltmaktır.
Yorgunluk Performansı Etkileyebilir
Yoğun okul günü sonrasında yapılan deneme ile dinlenmiş bir zamanda yapılan denemenin sonuçları farklı olabilir.
Bu nedenle tek bir sonucu değerlendirirken denemenin hangi koşullarda çözüldüğü de göz önünde bulundurulmalıdır.
Fakat her düşük sonucu yorgunlukla açıklamak da doğru değildir.
Yine belirleyici olan tekrar eden örüntüdür.
Kaygı Netleri Etkileyebilir
Öğrenci önemli gördüğü denemelerde daha fazla baskı hissedebilir.
Süreyi sürekli kontrol edebilir.
Kolay sorulardan şüphe edebilir.
Bir yanlış yaptığını düşündüğünde sonraki soruya odaklanmakta zorlanabilir.
Bu durumda bilgi düzeyi değişmemiş olsa da sınav performansı değişebilir.
Denemeler bu açıdan yalnızca akademik değil, sınav davranışını geliştiren uygulamalardır.
Net Düşünce Program Değiştirilmeli mi?
Tek bir düşük sonuçtan sonra bütün çalışma programını değiştirmek çoğu zaman gerekli değildir.
Önce şu sorular sorulmalıdır:
Düşüş hangi dersten geldi?
Hangi konular etkiledi?
Hata türleri değişti mi?
Deneme normalden zor muydu?
Süre problemi yaşandı mı?
Aynı problem önceki denemelerde de var mıydı?
Eğer tekrar eden bir örüntü varsa programda değişiklik yapılması daha anlamlı hâle gelir.
Net Yükselince Program Değiştirilmeli mi?
Aynı şekilde tek bir yüksek sonuçtan sonra da:
“Artık bu dersi çalışmama gerek yok.”
sonucuna ulaşmak erken olabilir.
Yüksek performansın birkaç farklı ölçümde tekrar edilmesi ve hataların niteliğinin değerlendirilmesi gerekir.
Amaç yalnızca yüksek nete ulaşmak değil, yüksek neti güvenilir hâle getirmektir.
Sürekli Net Takibi Öğrenciyi Yorabilir
Öğrenci her denemeden sonra yalnızca önceki netiyle karşılaştırma yaparsa çalışma süreci bir skor yarışına dönüşebilir.
61’den 59’a düşmek başarısızlık,
59’dan 62’ye çıkmak başarı
olarak görülmeye başlanır.
Oysa eğitim açısından bazen düşük netli bir deneme, öğrencinin çok değerli bir eksiğini ortaya çıkarabilir.
Denemenin değeri yalnızca verdiği puan değildir.
Ürettiği bilgidir.
Arkadaşların Netleriyle Karşılaştırmak
Farklı öğrencilerin netlerini doğrudan karşılaştırmak da yanıltıcı olabilir.
İki öğrencinin:
başlangıç düzeyi,
hedefi,
güçlü dersleri,
eksikleri,
çalışma geçmişi
aynı değildir.
Bir öğrencinin gelişimini değerlendirmek için en anlamlı karşılaştırmalardan biri kendi geçmiş performansıdır.
Hedef Net Belirlemek Yanlış mı?
Hayır.
Hedefler öğrencinin yönünü belirlemesine yardımcı olabilir.
Ancak hedef net, her denemede mutlaka ulaşılması gereken bir sınır hâline gelirse öğrencinin veriyi yorumlamasını zorlaştırabilir.
Hedef:
“Her denemede 65 yapmak zorundayım.”
yerine,
performans bandını zaman içinde yukarı taşımak şeklinde düşünülebilir.
Dalgalanma Ne Zaman Ciddiye Alınmalı?
Dalgalanmanın kendisinden çok yapısına bakılmalıdır.
Örneğin öğrenci sürekli aynı derste ani düşüş yaşıyorsa,
belirli konular tekrar tekrar net kaybettiriyorsa,
süre problemi giderek büyüyorsa,
dikkat hataları sistematik hâle geliyorsa
müdahale gerekebilir.
Burada önemli olan tek bir düşüş değil, tekrar eden örüntüdür.
Netleri Nasıl Takip Etmeliyim?
Basit bir deneme takip tablosu kullanılabilir.
Her deneme için:
toplam net,
ders netleri,
yanlış konuları,
hata türleri,
boşlar,
süre problemi,
emin olunmadan yapılan doğrular
kaydedilebilir.
Birkaç deneme sonra öğrencinin gelişimi tek bir sayıdan çok daha açık biçimde görülebilir.
Veli Net Dalgalanmasına Nasıl Bakmalı?
Veli açısından öğrencinin bir hafta 60, sonraki hafta 52 net yapması kaygı verici olabilir.
Fakat ilk soru:
“Neden sekiz net düştü?”
olmamalıdır.
Daha anlamlı soru:
“Bu iki deneme arasındaki fark nereden oluştu?”
olabilir.
Çünkü net değişimini öğrencinin çalışma isteği veya başarısı hakkında doğrudan bir hükme dönüştürmek yanlış sonuçlara götürebilir.
Önemli olan verinin ne anlattığını anlamaktır.
Saruhan Kurs’ta Net Dalgalanmalarını Nasıl Ele Alıyoruz?
Saruhan Kurs’ta öğrencinin tek bir deneme sonucuna bakarak çalışma planını değiştirmiyoruz.
Son denemeleri birlikte değerlendiriyoruz.
Toplam netin yanında:
ders dağılımına,
yanlışların nedenlerine,
tekrar eden konu eksiklerine,
süre kullanımına,
birebir derslerdeki soru çözüm performansına
bakıyoruz.
Örneğin öğrencinin neti düşmüş fakat bilgi yanlışları azalmışsa tablo düşündüğümüzden farklı olabilir.
Başka bir öğrencinin neti yükselmiş fakat çok sayıda kararsız doğru oluşmuşsa yüksek sonuç henüz yeterince güvenilir olmayabilir.
Bu nedenle amaç tek tek denemeleri yorumlamak değil, öğrencinin performansındaki yönü doğru okuyabilmektir.
Sık Sorulan Sorular
AYT netlerim neden sürekli değişiyor?
Deneme zorluğu, konu dağılımı, bilgi eksikleri, unutma, süre kullanımı, dikkat hataları, soru seçimi ve sınav koşulları net değişimine neden olabilir.
Bir denemede netimin düşmesi gerilediğim anlamına gelir mi?
Tek bir denemeden böyle bir sonuç çıkarılamaz. Birkaç denemenin eğilimi ve hata dağılımı birlikte değerlendirilmelidir.
AYT netleri her denemede yükselmeli mi?
Hayır. Öğrenme ve performans genellikle doğrusal ilerlemez. Kısa dönemli iniş çıkışlar görülebilir.
Kaç denemeye bakarak seviyemi değerlendirmeliyim?
Herkes için kesin bir sayı vermek doğru değildir. Ancak tek sonuç yerine birbirine yakın dönemde çözülmüş birden fazla denemenin birlikte değerlendirilmesi daha anlamlıdır.
Netim yükseldi ama gerçekten gelişmiş olabilir miyim?
Olabilir; ancak bunun daha güvenilir göstergesi yüksek performansın farklı denemelerde tekrar etmesi ve hata türlerinin azalmasıdır.
Net dalgalanmasını nasıl azaltabilirim?
Öncelikle dalgalanmanın kaynağı belirlenmelidir. Bilgi eksikleri, süre, dikkat veya sınav stratejisi gibi nedenlere göre çalışma planı düzenlenebilir.
Deneme sonuçlarımı nasıl kaydetmeliyim?
Toplam netin yanında ders netleri, yanlış konuları, hata nedenleri, boşlar, süre ve kararsız doğrular da kaydedilebilir.
Kısa Özet
• Tek bir deneme sonucundan akademik seviye hakkında kesin hüküm vermeyin.
• Denemelerin zorluk ve konu dağılımlarının farklı olabileceğini unutmayın.
• Toplam netin yanında ders ve konu bazlı değişimleri inceleyin.
• Tek tek sonuçlardan çok performans eğilimine bakın.
• Bilgi, süre, dikkat ve soru seçimini ayrı ayrı değerlendirin.
• Emin olunmadan yapılan doğruları da takip edin.
• Deneme koşullarını mümkün olduğunca tutarlı hâle getirin.
• Bir düşük sonuçtan sonra bütün programı değiştirmeyin.
• Yüksek sonucu da birkaç farklı ölçümle doğrulayın.
• Net takibini bir skor tablosu değil, öğrenme verisi olarak kullanın.
Saruhan Hoca’nın Görüşü
Öğrencinin netleri yükseldiğinde öğrenmenin arttığını, düştüğünde ise gerilediğini düşünmek kolaydır.
Fakat ölçme bundan daha karmaşıktır.
Bir deneme öğrencinin bilgisini doğrudan gösteren kusursuz bir fotoğraf değildir. Belirli sorularla, belirli koşullarda ortaya çıkan bir performans örneğidir.
Bu nedenle ne yüksek bir sonuç tek başına başarıyı kanıtlar ne de düşük bir sonuç gerilemeyi.
Asıl soru şudur:
Farklı ölçümlerde tekrar eden şey nedir?
Aynı bilgi eksikleri tekrar ediyorsa bunun üzerinde durulur. Aynı süre problemi görülüyorsa sınav stratejisi incelenir. Hatalar azalıyor ve performans bandı zaman içinde yukarı çıkıyorsa gelişim vardır; aradaki birkaç düşüş bu tabloyu tek başına değiştirmez.
Eğitimde ölçmenin amacı öğrenciyi her denemeden sonra yeniden yargılamak değildir.
Ölçmenin asıl değeri, görünen rakamın arkasındaki değişimi fark edebilmektir.
Yararlanılan Kaynaklar
• ÖSYM – YKS/AYT sınav yapısı ve yayımlanan sorular
• Millî Eğitim Bakanlığı – ortaöğretim öğretim programları
• Ölçme-değerlendirmede güvenirlik ve performans değişkenliği üzerine eğitim literatürü
• Öğrenme, geri bildirim ve öz düzenlemeli öğrenme araştırmaları
İlgili Makaleler
• AYT Netleri Neden Artmıyor?
• AYT’de Çok Yanlış Yapıyorum, Ne Yapmalıyım?
• AYT’de Bildiğim Soruları Neden Yapamıyorum?
• AYT Denemelerinde Süre Yetmiyor, Ne Yapmalıyım?
• AYT Denemesi Nasıl Analiz Edilir?
• AYT’de Son 1 Ay Nasıl Çalışılmalı?
• AYT’ye Nasıl Çalışılır?
Saruhan Kurs
Eğitim Özel İlgi İster.