Editör Notu
LGS hazırlığında deneme sınavları çoğu zaman tek bir sayıyla değerlendiriliyor:
Kaç net yaptın?
Oysa net, deneme sınavının bize verdiği bilgilerin yalnızca sonucudur.
Aynı neti yapan iki öğrencinin akademik durumu tamamen farklı olabilir. Biri konu eksikliği nedeniyle soru kaybederken diğeri dikkat hatası, süre yönetimi veya yanlış çözüm stratejisi nedeniyle aynı sonucu alabilir.
Bu nedenle deneme sınavının asıl değeri öğrencinin kaç net yaptığını göstermesinde değil, neden o neti yaptığını anlamamıza yardımcı olmasındadır.
Bu makalenin temel tezi şudur:
Deneme sınavı sonucu gösterir; doğru analiz ise sonucu değiştirecek yolu gösterir.
LGS’de Deneme Sınavı Analizi Nasıl Yapılmalıdır?
Kısa cevap:
LGS deneme analizi yalnızca doğru, yanlış ve net sayılarına bakılarak yapılmamalıdır.
Her yanlış ve boş sorunun nedeni incelenmeli; öğrencinin konu eksikleri, soru yorumlama becerisi, işlem hataları, dikkat durumu, çözüm stratejileri ve süre kullanımı birlikte değerlendirilmelidir.
Ardından elde edilen bilgiler öğrencinin sonraki çalışma programına yansıtılmalıdır.
Çünkü:
Analiz edilmeyen deneme geçmişi gösterir. Analiz edilen deneme ise gelecekte ne yapılması gerektiğini gösterir.
Deneme Sınavının Asıl Amacı Nedir?
Deneme sınavlarının elbette öğrenciyi sınav koşullarına hazırlama işlevi vardır.
Ancak denemenin eğitim açısından daha önemli bir görevi bulunur:
Öğrenci hakkında veri üretmek.
İyi değerlendirilen bir deneme bize şu soruların cevaplarını verebilir:
Öğrenci hangi kazanımlarda zorlanıyor?
Hangi hatalar tekrar ediyor?
Bilmediği için mi, yanlış düşündüğü için mi soru kaybediyor?
Süreyi doğru kullanabiliyor mu?
Zor sorularda nasıl davranıyor?
Öğrendiği bilgiyi farklı soru türlerine aktarabiliyor mu?
Bu sorular cevaplanmadan yalnızca nete bakmak, denemenin sunduğu verinin önemli bir bölümünü kullanmamak anlamına gelir.
Aynı Yanlış Her Zaman Aynı Anlama mı Gelir?
Hayır.
Bir matematik sorusunun yanlış yapılmasının birçok nedeni olabilir.
Öğrenci konuyu bilmiyor olabilir.
Soruyu yanlış okumuş olabilir.
Doğru yöntemi bildiği hâlde işlem hatası yapmış olabilir.
Soruyu çözebilecek bilgiye sahip olduğu hâlde hangi bilgiyi kullanacağını fark edememiş olabilir.
Süre baskısıyla acele etmiş olabilir.
Bu öğrencilerin cevap kâğıdında gördüğümüz şey aynıdır:
Bir yanlış.
Fakat eğitim açısından ihtiyaçları aynı değildir.
Bu nedenle doğru deneme analizinin temel sorusu:
“Hangi soruyu yanlış yaptı?”
değil;
“Bu soruyu neden yanlış yaptı?”
olmalıdır.
LGS Deneme Analizinde 7 Temel Hata Türü
1. Konu Eksikliği
Öğrenci sorunun çözümü için gerekli bilgiyi bilmiyorsa burada temel problem konu veya kazanım eksikliğidir.
Bu durumda çözüm genellikle ilgili kazanıma dönmek, konuyu yeniden yapılandırmak ve ardından hedefli soru çözümü yapmaktır.
Daha fazla deneme çözmek tek başına bu problemi ortadan kaldırmayabilir.
2. Kavram Yanılgısı
Öğrenci konuyu çalışmış olabilir ancak kavramı yanlış anlamış olabilir.
Bu durum bilgi eksikliğinden farklıdır.
Çünkü öğrenci çoğu zaman bildiğini düşünür.
Aynı yanlış düşünceyi farklı sorularda tekrar edebilir.
Bu nedenle yalnızca doğru çözümü göstermek yerine öğrencinin nasıl düşündüğünü anlamak gerekir.
3. Soruyu Anlama ve Yorumlama Hatası
Özellikle yeni nesil sorularda öğrenci gerekli bilgiye sahip olduğu hâlde soruyu doğru anlamlandıramayabilir.
Uzun metinler, tablolar, grafikler veya birden fazla bilginin ilişkilendirilmesi öğrenciyi zorlayabilir.
Bu durumda problem doğrudan konu bilgisi olmayabilir.
Öğrencinin okuduğunu anlama, verileri ayırma ve matematiksel ilişki kurma becerileri üzerinde çalışılması gerekebilir.
4. İşlem Hatası
Öğrenci çözüm yolunu doğru belirler fakat işlem sırasında hata yapar.
İşlem hataları sürekli tekrar ediyorsa yalnızca “daha dikkatli ol” demek yeterli değildir.
Hatanın hangi aşamada ortaya çıktığı incelenmelidir.
Belki öğrenci işlemleri zihinden yapmaya çalışıyor, belki çözümünü yeterince düzenli yazmıyor, belki de temel işlem becerilerinde hız ile doğruluk arasında problem yaşıyordur.
5. Dikkat Hatası
Soru kökündeki bir kelimeyi atlamak, yanlış seçeneği işaretlemek veya doğru işlemi yapıp sonucu yanlış aktarmak dikkat hatalarına örnek olabilir.
Ancak burada da her yanlışa kolayca “dikkatsizlik” dememek gerekir.
Çünkü bazen dikkat hatası olarak görünen problem aslında konu bilgisinin yeterince otomatikleşmemesinden veya süre baskısından kaynaklanabilir.
Dikkatsizlik bir açıklama değil, araştırılması gereken bir belirtidir.
6. Strateji Hatası
Öğrenci soruyu çözebilecek bilgiye sahiptir fakat yanlış bir çözüm yolu seçer.
Özellikle matematik ve fen bilimlerinde bu durum önemlidir.
Öğrencinin yalnızca doğru cevabı öğrenmesi değil, farklı çözüm yollarını değerlendirmesi ve hangi yöntemin daha uygun olduğunu fark etmesi gerekir.
Bu beceri öğrencinin problem çözme kapasitesinin gelişmesiyle ilişkilidir.
7. Süre Yönetimi Problemi
Öğrenci soruları yapabilecek bilgiye sahip olabilir ancak sınav süresini doğru kullanamayabilir.
Bir soruda gereğinden fazla zaman geçirmek sonraki soruların boş kalmasına neden olabilir.
Bu durumda çözüm daha fazla konu anlatımı değildir.
Öğrencinin;
soru seçimi,
sorular arasında geçiş,
zor soruda ne kadar kalacağı
ve kalan süreyi nasıl yöneteceği
üzerinde çalışılması gerekir.
Deneme Sonrasında Yanlış Sorular Nasıl İncelenmelidir?
Öğrencinin yanlış soruya hemen çözüm videosundan bakması her zaman en iyi yöntem değildir.
Önce soruya yeniden dönmesi yararlı olabilir.
Şu sorular sorulabilir:
Soruyu şimdi tekrar çözebilir miyim?
İlk çözümümde nerede hata yaptım?
Hangi bilgiyi kullanmam gerekiyordu?
Bu hatayı başka sorularda da yapıyor muyum?
Öğrenci soruyu ikinci kez kendi başına çözebiliyorsa sorun bilgi eksikliğinden farklı olabilir.
Bu ayrım öğretmene önemli veri sağlar.
Yanlış Defteri Tutulmalı mı?
Doğru kullanıldığında yanlış defteri yararlı bir araç olabilir.
Ancak yalnızca yanlış soruların kesilip yapıştırıldığı büyük bir arşiv hâline gelmemelidir.
Daha işlevsel bir yanlış kaydı şu bilgileri içerebilir:
Soru/Konu: Hangi kazanımla ilgili?
Hata türü: Neden yanlış yaptım?
Doğru düşünce: Nasıl yaklaşmalıydım?
Tekrar: Bu konuyu veya hata türünü ne zaman yeniden kontrol edeceğim?
Böylece öğrenci yalnızca yanlışlarını biriktirmez.
Kendi öğrenme biçimini gözlemlemeye başlar.
Deneme Netleri Neden Bazen Düşer?
LGS hazırlığında öğrencinin netlerinin sürekli doğrusal biçimde yükselmesi beklenmemelidir.
Bir denemede 75 net yapan öğrenci sonraki denemede 70 net yapabilir.
Bu tek başına öğrencinin gerilediğini göstermez.
Çünkü;
denemenin zorluk seviyesi,
soru dağılımı,
öğrencinin güçlü ve zayıf kazanımları,
sınav anındaki dikkat,
süre kullanımı
ve birçok başka değişken sonucu etkileyebilir.
Bu nedenle tek denemeye değil, birden fazla denemenin oluşturduğu eğilime bakmak gerekir.
Net Artışı Nasıl Değerlendirilmelidir?
Toplam net önemlidir.
Ancak yalnızca toplam net üzerinden değerlendirme yapmak bazı gelişmeleri gizleyebilir.
Örneğin öğrencinin toplam neti aynı kalmış olabilir.
Fakat matematikte konu eksikliğinden kaynaklanan yanlışları azalmış, buna karşılık süre yönetiminden birkaç soru kaybetmiş olabilir.
Toplam sonuç değişmemiş görünür.
Ancak öğrencinin akademik yapısında önemli bir değişim gerçekleşmiştir.
Bu nedenle gelişim;
toplam net,
ders bazındaki net,
kazanım performansı,
hata türleri,
boş sayısı,
süre kullanımı
ve bağımsız çözüm becerisi
birlikte değerlendirilerek izlenmelidir.
Her Denemeden Sonra Program Değiştirilmeli mi?
Hayır.
Tek bir deneme sonucu bütün çalışma planını değiştirmek için yeterli olmayabilir.
Önemli olan tekrar eden örüntüleri görmektir.
Örneğin öğrenci üç farklı denemede aynı kazanımdan soru kaybediyorsa burada müdahale gerekebilir.
Benzer şekilde süre problemi birkaç denemede tekrar ediyorsa çalışma planında buna yer verilmelidir.
Program her sonuçta savrulmamalı fakat veriye karşı da duyarsız kalmamalıdır.
Deneme Analizi Sonraki Haftanın Programını Nasıl Etkilemelidir?
İyi bir deneme analizinin sonunda mutlaka bir eğitim kararı ortaya çıkmalıdır.
Örneğin analiz sonucunda:
Matematikte belirli bir kazanım tekrar edilebilir.
Fen bilimlerinde kavram yanılgısına yönelik çalışma yapılabilir.
Türkçede paragraf sorularında süre çalışması eklenebilir.
Dikkat hataları için çözüm kontrol alışkanlığı geliştirilebilir.
Belirli soru türlerine hedefli çalışma ayrılabilir.
Yani deneme:
Sınav → Sonuç → Üzüntü/Sevinç → Yeni Deneme
döngüsünde kalmamalıdır.
Doğru döngü:
Sınav → Analiz → Müdahale → Çalışma → Yeniden Ölçme
şeklinde olmalıdır.
LGS Denemesi Ne Sıklıkla Çözülmelidir?
Her öğrenci ve hazırlık dönemi için aynı sıklık doğru değildir.
Sınava uzak dönemde öğrencinin konu öğrenimine daha fazla zaman ayırması gerekebilir.
Sınava yaklaşıldıkça denemelerin sıklığı artabilir.
Ancak burada önemli bir ilke vardır:
Analiz edilemeyecek kadar çok deneme çözmek, ölçmenin eğitim değerini azaltabilir.
Denemeye ayrılan zaman kadar deneme sonrasında yapılan çalışma da önemlidir.
Veliler Deneme Sonucuna Nasıl Yaklaşmalıdır?
Deneme sonuçları aile içinde kolaylıkla gerilim kaynağına dönüşebilir.
Öğrenci eve gelir.
İlk soru:
“Kaç net yaptın?”
olur.
Net düşükse nedenleri sorgulanır.
Net yüksekse bu kez bir sonraki hedef konuşulur.
Böyle bir ortamda deneme, öğrenme aracından çıkıp sürekli değerlendirilme hissine dönüşebilir.
Oysa daha yararlı soru şudur:
“Bu deneme bize ne öğretti?”
Çünkü düşük sonuç her zaman başarısızlık değildir.
Doğru analiz edildiğinde öğrencinin gelişimi için son derece değerli bilgi sağlayabilir.
Velinin görevi her yanlışı sorgulamak değil, akademik sürecin sağlıklı biçimde yürütülmesini desteklemektir.
Deneme Sonucunda Öğrenciyle Nasıl Konuşulmalıdır?
Öğrencinin yalnızca yanlışlarına odaklanmak yerine süreci birlikte değerlendirmek daha yararlıdır.
“Nasıl bu kadar yanlış yaptın?”
yerine:
“En çok nerede zorlandın?”
“Zamanın yeterli oldu mu?”
“Tekrar baktığında çözebildiğin sorular hangileri?”
gibi sorular öğrencinin kendi performansı üzerinde düşünmesine yardımcı olabilir.
Amaç öğrenciyi sorgulamak değil, kendi öğrenmesini değerlendirebilir hâle getirmektir.
LGS Deneme Analizinde Sık Yapılan Hatalar
Sadece toplam nete bakmak: Hatanın kaynağı görülmez.
Her yanlışı konu eksikliği saymak: Gereksiz konu tekrarlarına neden olabilir.
Her yanlışa dikkatsizlik demek: Gerçek problem gizlenebilir.
Çözüm videosunu hemen açmak: Öğrencinin soruyu yeniden düşünme fırsatı azalabilir.
Tek denemeyle karar vermek: Tesadüfi dalgalanmalar yanlış yorumlanabilir.
Yanlışları kaydedip tekrar etmemek: Analiz davranış değişikliğine dönüşmez.
Deneme sayısını sürekli artırmak: Analize ve öğrenmeye ayrılan süre azalabilir.
Sonucu aile içinde baskıya dönüştürmek: Denemenin öğrenme işlevi geri planda kalabilir.
Saruhan Kurs’ta Deneme Sonuçlarına Nasıl Yaklaşıyoruz?
Saruhan Kurs’ta deneme sınavını yalnızca öğrencinin kaç net yaptığını gösteren bir ölçüm olarak değerlendirmiyoruz.
Saruhan Gelişim Modeli doğrultusunda sonuçları öğrencinin eğitim planını geliştiren verilerden biri olarak ele alıyoruz.
Analiz Et
Öğrencinin yalnızca netini değil, yanlış ve boşlarının nedenlerini anlamaya çalışırız.
Planla
Belirlenen ihtiyaçlara göre sonraki çalışma döneminin önceliklerini oluştururuz.
%100 Birebir Uygula
Öğrencinin ihtiyaç duyduğu kazanım veya beceriler üzerinde birebir çalışırız.
Ödev ve Takip
Belirlenen hata türlerinin ve eksiklerin sonraki çalışmalarda nasıl değiştiğini takip ederiz.
Veli Bilgilendirme
Velinin yalnızca sınav sonucunu değil, öğrencinin gelişim sürecini de görebilmesini önemseriz.
Böylece deneme sınavı bir puan tablosu olmaktan çıkar.
Eğitim planının pusulalarından biri hâline gelir.
Sık Sorulan Sorular
LGS deneme analizi nasıl yapılır?
Yanlış ve boş sorular konu eksikliği, kavram yanılgısı, yorumlama, işlem, dikkat, strateji ve süre yönetimi gibi nedenlere göre değerlendirilmelidir.
Denemede net düşmesi öğrencinin gerilediğini gösterir mi?
Tek bir deneme üzerinden bu sonuca ulaşılamaz. Birden fazla denemenin oluşturduğu gelişim eğilimi değerlendirilmelidir.
Yanlış yapılan bütün konular tekrar edilmeli mi?
Hayır. Önce yanlışın konu eksikliğinden kaynaklanıp kaynaklanmadığı belirlenmelidir.
Denemeden sonra yanlış sorular tekrar çözülmeli mi?
Evet. Öğrencinin çözümü görmeden önce soruya yeniden dönmesi, hatasının kaynağını anlamaya yardımcı olabilir.
Yanlış defteri faydalı mı?
Yanlışların nedenleri ve doğru düşünme biçimi de kaydediliyorsa yararlı olabilir.
Her denemeden sonra çalışma programı değişmeli mi?
Hayır. Tek sonuç yerine tekrar eden hata ve ihtiyaç örüntülerine göre değişiklik yapılmalıdır.
Veliler deneme sonuçlarını takip etmeli mi?
Evet, ancak yalnızca net üzerinden baskı oluşturmak yerine öğrencinin gelişim süreci hakkında bilgi sahibi olmak daha sağlıklıdır.
Kısa Özet
• Deneme sınavının değeri yalnızca net sayısında değildir.
• Her yanlış aynı nedenle oluşmaz.
• Yanlışların nedenleri sınıflandırılmalıdır.
• Konu eksikliği ile dikkat hatası birbirinden ayrılmalıdır.
• Tek deneme sonucu üzerinden kesin karar verilmemelidir.
• Netlerden çok zaman içindeki gelişim eğilimi izlenmelidir.
• Deneme analizi sonraki çalışma planına yansıtılmalıdır.
• Öğrenci kendi hatalarını değerlendirmeyi öğrenmelidir.
• Veli yalnızca sonucu değil gelişimi takip etmelidir.
• Deneme sınavı öğrenciyi yargılayan değil, eğitime yön veren bir ölçme aracı olmalıdır.
Saruhan Hoca’nın Görüşü
Bir deneme sınavından sonra öğrencinin karşısına çıkan ilk sayı genellikle nettir.
Bu sayı önemlidir.
Ama tek başına bize öğrenciyi anlatmaz.
Çünkü iki öğrenci aynı neti yapabilir ve tamamen farklı desteğe ihtiyaç duyabilir.
Eğitimin başladığı yer de tam olarak burasıdır.
Sonucu görmekle yetinmeyip sonucun nedenini anlamaya çalıştığımız yer.
Bir öğrenci konuyu bilmediği için yanlış yapıyorsa ona konuyu öğretmek gerekir.
Soruyu yanlış okuyorsa daha fazla konu anlatmak çözüm olmayabilir.
Süreyi yönetemiyorsa yeni bir kaynak almak sorunu ortadan kaldırmayabilir.
Bu nedenle yanlış cevap aslında bize yalnızca öğrencinin neyi yapamadığını söylemez.
Doğru incelendiğinde ona nasıl yardım etmemiz gerektiğini de söyler.
Deneme sınavlarının eğitimdeki gerçek değerinin burada olduğunu düşünüyorum.
Deneme öğrencinin eksiklerini ortaya çıkarmak için yapılır.
Eksik ortaya çıktığında öğrenciyi yargılarsak ölçmenin anlamını kaybederiz.
Çünkü ölçmenin amacı kusuru göstermek değil, bir sonraki öğretim kararını daha doğru verebilmektir.
Bu nedenle benim için iyi bir deneme sonucu her zaman yüksek net değildir.
Bazen öğrencinin önemli bir eksikliğini tam zamanında fark ettiren düşük bir sonuç, eğitim açısından çok daha değerli olabilir.
Asıl soru şudur:
Denemeden sonra öğrenci hakkında dün bilmediğimiz neyi biliyoruz?
Eğer bu sorunun cevabı varsa deneme görevini yapmıştır.
Şimdi görev eğitimindir.
Çünkü sınav sonucu geçmişte ne olduğunu gösterir.
Eğitim ise o bilgiyi kullanarak bundan sonra ne olacağını değiştirmeye çalışır.
İşte gerçek eğitim de tam olarak budur.
Yararlanılan Kaynaklar
• Millî Eğitim Bakanlığı – LGS kapsamındaki merkezi sınav uygulamaları ve öğretim programları
• Education Endowment Foundation – Feedback
• Education Endowment Foundation – Metacognition and Self-Regulated Learning
• John Hattie – Visible Learning
• Black & Wiliam – Assessment and Classroom Learning
• Dunlosky ve arkadaşları – Improving Students’ Learning with Effective Learning Techniques
İlgili Makaleler
• LGS Hazırlığında Özel Ders Nasıl Planlanmalıdır?
• Matematik Özel Dersinde Başarı Nasıl Sağlanır?
• Bir Öğrencinin Akademik Eksikleri Nasıl Tespit Edilir?
• Özel Ders Kaç Saat Olmalı?
• İyi Bir Özel Ders Nasıl Olmalıdır?
Saruhan Kurs
Eğitim Özel İlgi İster.